Της Πρωτοχρονιάς το γούρι και η βασιλόπιτα


Στην εποχή μας φαίνεται οξύμωρο το γεγονός πως από τη μια μεριά υιοθετούμε τον ορθολογισμό και από την άλλη διακατεχόμαστε από μια έντονη επιθυμία να έχουμε μαζί μας ένα «γούρι» για να εξευμενίσουμε, να προσελκύσουμε και να εξασφαλίσουμε την εύνοια της Θεάς Τύχης. Αυτό φαίνεται να συμβαίνει γιατί ο άνθρωπος αισθάνεται κάποιες φορές αδύναμος και ανήμπορος να εμποδίσει τους κινδύνους που ελλοχεύουν στο διάβα της ζωής του και καταφεύγει στην ελπίδα που του χαρίζει το γούρι. Οπως χαρακτηριστικά τονίζει ο λαογράφος Γ. Μέγας: «Το φυλαχτό ή φυλακτό ή γούρι, το περίαπτον των αρχαίων Ελλήνων, αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα μέσα με τα οποία επιδιώκεται άλλοτε η αποτροπή και πρόληψη του κακού και άλλοτε η επίτευξη του αγαθού και ευδαιμονίας». Η λέξη «γούρι» θεωρείται πως προέρχεται από το λατινικό augurium (του ρήματος auguro = αυξάνω), που σημαίνει οιωνός ή και από τη τουρκική λέξη uğur.
Παραμονή Πρωτοχρονιάς. Το βράδυ αυτό όλος ο κόσμος περιμένει την αλλαγή του Χρόνου, τον ερχομό του Νέου Χρόνου, και μαζί μ' αυτή την, προς το καλύτερο, αλλαγή της τύχης του. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα έθιμα που τηρούνται τη μέρα αυτή και πραγματικά τις «χρωματίζουν» και δίνουν ιδιαίτερη χαρά σε όλους μας.
Βασιλόπιτα
Το έθιμο της βασιλόπιτας είναι το κατ' εξοχήν πρωτοχρονιάτικο έθιμό μας. Το συναντάμε με ορισμένες παραλλαγές -ως προς τη σύστασή της κυρίως- σε όλο τον ελλαδικό χώρο. Το πρώτο γλυκό του νέου χρόνου.
Η θρησκευτική μας παράδοση συνδέει το έθιμο της βασιλόπιτας με την προσωπικότητα του εορταζόμενου τη μέρα εκείνη Μ. Βασιλείου, όταν αυτός ήταν Επίσκοπος Καισαρείας. Μέσα στη βασιλόπιτα βάζουν ένα νόμισμα χρυσό, αργυρό ή χάλκινο ανάλογα με τον πλούτο της οικογένειας. Οπως αναφέρει ο Δ. Λουκάτος, το νόμισμα αυτό που βρίσκεται από τον τυχερό στην πίτα, εκτός από τη μαντική σκοπιμότητά του έχει και μαγική, ακόμα και θρησκευτική σημασία. Το ασημένιο ή χρυσό και γενικά στιλπνό του χρώμα είναι αντιβασκάνιο. Η δύναμή του από το ψωμί, που μαζί ζυμώθηκε και ψήθηκε, είναι γονιμική για τα κτήματα του σπιτιού. Ο σταυρός του (αν είναι «κωνσταντινάτο») είναι θεϊκή προστασία.
Στην αρχαιότητα, αξίζει να γνωρίζουμε πως υπήρχε το έθιμο του «εορταστικού άρτου» που σε μεγάλες αγροτικές γιορτές πρόσφεραν στους θεούς. Στα Θαλύσια, γιορτή του θερισμού (αφιερωμένη μάλλον στη Δήμητρα), έφτιαχναν τον «θαλύσιο άρτο» και στα Θαργήλια, γιορτή του Απόλλωνα, έψηναν τον «θάργηλο» ή την «ευετηρία». Επίσης συνήθεια ήταν στην αρχαιότητα οι «μειλίχιες προσφορές» στους δαίμονες ή στους θεούς του Αδη, από μέλι κυρίως και αγροτικά ηδύσματα.
Αξίζει να σημειώσουμε πως η βασιλόπιτα φέρνει ευτυχία, καλή τύχη, ευλογία, όχι μόνο στον τυχερό που βρήκε το φλουρί, αλλά και με τα κομμάτια της σε όλους όσους έδωσε ο οικοδεσπότης που την έκοψε, αφού πρώτα τη σταύρωσε τρις.
Το σπάσιμο του ροδιού
Ενα πολύ όμορφο έθιμο που έχουμε την Πρωτοχρονιά, είναι το σπάσιμο του ροδιού. Το ρόδι (ή ρόιδι) θεωρείται από πολλούς πολιτισμούς σύμβολο γονιμότητας, αφθονίας και καλοτυχίας και το πορφυρό χρώμα του (χρώμα που φέρνει καλή τύχη). Το ρόδι που σπάζεται στην Πρωτοχρονιά, έχει φυλαχθεί στα εικονίσματα από τη μέρα του Σταυρού στις 14 Σεπτεμβρίου (χαρακτηριστικό των Μικρασιατών). Το έθιμο αυτό αρχικά εντοπίζεται στην Πελοπόννησο. Ο νοικοκύρης του σπιτιού ανήμερα την Πρωτοχρονιά και επιστρέφοντας από την εκκλησία, σπάζει το ρόδι στο κατώφλι του σπιτιού λέγοντας: «Με υγεία, ευτυχία και χαρά το νέο έτος κι όσες ρώγες έχει το ρόδι, τόσες λίρες να έχει η τσέπη μας όλη τη χρονιά» ή «όπως οι σπόροι του ροδιού, να είναι το σπιτικό μας γεμάτο από υγεία, ευτυχία και σοδειά». Αλλη ευχή που συνηθίζεται να λέγεται κατά το σπάσιμο του ροδιού είναι: «Οσο βαρύ είναι το ρόδι τόσο βαρύ να είναι το πορτοφόλι μας, όσο γεμάτο καρπούς είναι το ρόδι, να είναι γεμάτο το σπίτι μας με καλά και όσο κόκκινο είναι το ρόδι, τόσο κόκκινη να είναι η καδιά μας!».
Ο νοικοκύρης του σπιτιού συνήθως μαζί με το ρόδι κρατούσε και μια πέτρα στο χέρι του, αφού πρώτα την είχε «ξαστρίσει» αποβραδίς, δηλ. την είχε αφήσει την προηγούμενη νύχτα κάτω από τα αστέρια. Μπαίνοντας στο σπίτι λοιπόν για να κάνει «ποδαρικό» έλεγε: «Σαν το λιθάρι γεροί και σαν το ρόδι γεμάτοι». Εσπαζε το ρόδι και την πέτρα την έβαζε σε κάποια γωνιά του σπιτιού.
Κρατάμε την ελπίδα πως το γούρι της Πρωτοχρονιάς θα μας συνοδεύει όλο τον χρόνο, κρατάμε και τα έθιμα για να αποκτήσουν οι μέρες αυτές άλλο «χρώμα» κι άλλο «άρωμα».
«Γλυκάθηκαν οι τύχες, γλύκανε κι ο χρόνος».
Βιβλιογραφία
Δημ. Λουκάτος: «Χριστουγεννιάτικα και των γιορτών»
Γ.Α. Μέγας: «Ελληνικές γιορτές και έθιμα της λαϊκής λατρείας»
Ν.Γ. Πολίτης: «Παραδόσεις»
Μ.Γ. Μερακλής: «Ελληνική Λαογραφία»
Κ. Καραπατάκης: «Το Δωδεκαήμερο»

Του δρ. Πολύβιου Ν. Πρόδρομου
φιλολόγου
 


 
ONLINE-PRESS © 2013. All Rights Reserved. Powered by Blogger
Top