Φανταστείτε έναν αγρότη κάπου στο Μεξικό, στα μέσα του περασμένου αιώνα, να καλλιεργεί το χωράφι του με καλαμπόκι. Ξαφνικά να ανοίγει η γη, με εκκωφαντικές εκρήξεις, παρασέρνοντας τα πάντα γύρω και μέσα σε μερικές εβδομάδες να σχηματίζεται ένας τεράστιος κώνος 410 μέτρων. Μοιάζει απίστευτο κι όμως είναι αληθινό. Δεν επρόκειτο για κάποιο αγνώστου ταυτότητας αντικείμενο που ήταν προγραμματισμένο από εξωγήινες δυνάμεις να «αναδυθεί» από τα έγκατα της γης, αλλά για το ηφαίστειο Παρικουτίν που εξερράγη το 1943 στο χωράφι του άτυχου αγρότη.
Από τα πολύ παλιά χρόνια μέχρι σήμερα ο άνθρωπος, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, έχει γίνει μάρτυρας αμέτρητων εκδηλώσεων «ηφαιστειακής οργής». Βίαιων εκδηλώσεων της γης, που κάποιες φορές στην ανθρώπινη ιστορία είχαν κατακλυσμιαίες διαστάσεις, όπως εκείνη του ηφαιστείου της Σαντορίνης. Προσφάτως βιώσαμε τις επιπτώσεις της ηφαιστειακής έξαρσης στην Ισλανδία, που ακύρωσε επί ημέρες τη ροή πολλών δραστηριοτήτων με ποικίλες επιπτώσεις, με ορισμένες πιο φανερές, όπως για παράδειγμα εκείνες των αερομεταφορών.
Γυρνώντας το ρολόι του χρόνου πίσω, στα τέλη του 19ου αιώνα, θα δούμε πως η επιστημονική κοινότητα είχε την πεποίθηση πως ο ηπειρωτικός φλοιός της γης αλλά κυρίως οι ωκεάνιες λεκάνες ήταν δομές σταθερές και αμετακίνητες στην επιφάνεια του πλανήτη.
Ο καθηγητής ηφαιστειολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών Κωνσταντίνος Κυριακόπουλος, ο οποίος σε ένα από τα επιστημονικά ταξίδια του τελευταία επισκέφθηκε την Ισλανδία για συλλογή δειγμάτων τέφρας και πετρωμάτων του ηφαιστείου Eyjafjallajökull, μας λέει:...

«Χάρη στον ερευνητή Alfred Wegener, που πρότεινε το 1915 τη θεω ρία της κίνησης των λιθοσφαιρικών πλακών (σε συνδυασμό με ένα σύνολο επιστημονικών παρατηρήσεων), τροποποιήθηκαν ριζικά οι προηγούμενες απόψεις.
»Σιγά σιγά έγινε σαφές ότι τα πετρώματα, οι οροσειρές, ακόμα και οι ήπειροι βρίσκονται σε μια κατάσταση διαρ κούς κίνησης και αλλαγής».
Είναι πλέον αποδεκτό ότι ο γήινος φλοιός αποτελείται από ένα σύνολο περίπου είκοσι λιθοσφαιρικών πλακών, από τις οποίες έξι είναι οι μεγαλύτερες και οι πιο σημαντικές: η Αφρικανική, η Ευρασιατική, η πλάκα του Ειρηνικού Ωκεανού, της Βόρειας Αμερικής, της Νότιας Αμερικής και η πλάκα της Ανταρκτικής.
«Οι μετακινήσεις των πλακών κάνουν τους ωκεανούς να ανοίγουν και να κλείνουν, τα βουνά να ανεβαίνουν και να κατεβαίνουν και τις ηπείρους να ενώνονται και να χωρίζονται. Υπολογίζεται ότι κάθε 500 έως 700 εκατομμύρια χρόνια η διαδικασία της μετακίνησης των πλακών ενώνει τις ηπείρους σχηματίζοντας μία υπερ-ήπειρο».
Εκτιμάται ότι σε περίπου 50 εκατομμύρια χρόνια ο Ειρηνικός Ωκεανός θα συρρικνωθεί σε μια μικρή λεκάνη, ενώ ο Ατλαντικός θα μετατραπεί σε έναν υπερ-ωκεανό, το μεγαλύτερο του πλανήτη μας.
«Απ’ όλα τα φυσικά φαινόμενα που συμβαίνουν στη γη, οι εκρήξεις ηφαιστείων αποτελούν το μοναδικό που δημιουργεί νέο έδαφος. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η δημιουργία των νησιών της Χαβάης, που διαμορφώθηκαν από τη συνεχή ανέξοδο μάγματος από τον πυθμένα του ωκεανού. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι ο λεπτός ωκεάνιος φλοιός επιτρέπει την άνοδο του μάγματος και το σχηματισμό των δύο πιο ενεργών ηφαιστείων λάβας, Mauna Loa και Mauna Kea: Πρόκειται για μια συνεχή μάχη της στο διάβα των αιώνων της λάβας με τα ωκεάνια κύματα. Το νέο έδαφος που προκύπτει είναι ιδιαίτερα πλούσιο σε συστατικά και στοιχεία, που το καθιστούν εύφορο και γόνιμο».
Ο «Δακτύλιος της Φωτιάς» («Ring of Fire») στον Ειρηνικό Ωκεανό είναι μια τυπική περίπτωση όπου εντοπίζονται πολλά ηφαιστειακά κέντρα με εκδηλώσεις σεισμικής δραστηριότητας. Είναι ο χώρος που όλες οι περιοχές χορεύουν γύρω από την πλάκα του Ειρηνικού Ωκεανού.
«Ότι οι κινήσεις των πλακών συνεχίζονται και σήμερα αποδεικνύεται και από τις εκρήξεις ηφαιστείων που βρίσκονται στον ευρύτερο χώρο του Ειρηνικού: Την άνοιξη του 2009 εξερράγη το ηφαίστειο Λα Κούμπρε στη νήσο Φερνανδίνα στο νησιωτικό αρχιπέλαγος των Γκαλάπαγκος. Απειλήθηκε η σπάνια πανίδα και χλωρίδα που έχει συμπεριληφθεί στα μνημεία της παγκόσμιας κληρονομιάς. Την ίδια χρονιά, στις 14 Δεκεμβρίου, ενεργοποιήθηκε το ηφαίστειο Μαγιόν στις Φιλιππίνες, εκτοξεύοντας 20 εκατομμύρια κυβικά μέτρα λάβας. Δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι που ζούσαν εντός της επικίνδυνης ζώνης του ηφαιστείου αναγκάστηκαν να εκκενώσουν τις περιοχές και τα σπίτια τους. Ένα μήνα μετά, τον Ιανουάριο του 2010, ξύπνησε έπειτα από σιωπή δεκαετιών το ηφαίστειο Τουριάλμπα στην Κόστα Ρίκα, σε υψόμετρο 3.340 μέτρων. Οι τεράστιες ποσότητες λάβας, στάχτης και αερίων που εκτοξεύτηκαν σε μεγάλο ύψος ανάγκασαν τις τοπικές Αρχές να απομακρύνουν τους κατοίκους».
Αν ρίξουμε μια ματιά στις ηφαιστεια κές δραστηριότητες μόνο των δύο τελευταίων αιώνων, θα καταλάβουμε ότι ο «θυμός της γης» έχει δώσει εκδηλώσεις που κάνουν τα προηγούμενα «ηφαιστειακά συμβάντα» να ωχριούν...
«Το 1815, από την ανατίναξη του ηφαιστείου Ταμπόρα στην Ινδονησία προκλήθηκε ο θάνατος δέκα χιλιάδων ατόμων είτε κατά τη διάρκεια της έκρηξης είτε από δευτερογενείς παράγοντες, όπως ο λιμός και οι αρρώστιες. Η έκρηξη του Κρακατόα το 1883 μεταξύ Ιάβας και Σουμάτρας υπήρξε μία από τις μεγαλύτερες, με επιπτώσεις που προκάλεσαν το θάνατο τριάντα έξι χιλιάδων ατόμων. Ο δε ήχος της έκρηξης ακούστηκε σε απόσταση 4.000 χιλιομέτρων στην Αυστραλία».
Το 2002, από τις εκρήξεις της Αίτνας απελευθερώθηκε ηφαιστειακή τέφρα σε ύψος μεγαλύτερο των 6.000 μέτρων, που με τη βοήθεια των ανέμων μεταφέρθηκε και «κάθισε» στην Κεφαλονιά. Τα αποτελέσματα από την έξαρση των ηφαιστείων είναι πολλά και διαφορετικά, ενίοτε, όμως, λιγότερο καταστροφικά από ανθρώπινες δραστηριότητες.
«Σύμφωνα με το νορβηγικό ηφαιστειολογικό ινστιτούτο, το ηφαίστειο Eyjafjallajökull, το οποίο εξερράγη πέρσι το Μάρτιο, απελευθέρωνε ημερησίως 150.000 έως 300.000 τόνους διοξειδίου του άνθρακα. Αυτή η ποσότητα είναι ανάλογη με εκείνη που εκπέμπει μία μικρομεσαία ευρωπαϊκή χώρα. Όσο για την αεροπορική βιομηχανία των 27 κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, εκτιμήθηκε ότι θα απελευθέρωνε, αν λειτουργούσε κανονικά και δεν είχαν διακοπεί πολλές πτήσεις, 440 χιλιάδες τόνους καθημερινά. Μία απλή πράξη αφαίρεσης μας δείχνει το όφελος σε τόνους διοξειδίου του άνθρακα».
Η ηφαιστειακή λειτουργία εκφράζει το φαινόμενο του θερμοκηπίου, το κλίμα, το περιβάλλον γενικότερα.
«Λόγω των συνεπειών της έκρηξης του ηφαιστείου Laki στην Ισλανδία το 1783-84, οι Ανατολικές Ηνωμένες Πολιτείες έζησαν τον πιο κρύο χειμώνα στην ιστορία τους – 4,8 βαθμούς Κελσίου κάτω από το μέσο όρο τα τελευταία 225 χρόνια. Η Ευρώπη, επίσης, έζησε την ίδια περίοδο έναν εξαιρετικά κρύο χειμώνα σε διάφορες περιοχές. Ο Βενιαμίν Φρανκλίνος υποστήριξε τότε ότι αυτό οφειλόταν στην τέφρα και στα αέρια που εκτοξεύτηκαν από το ηφαίστειο Laki – άποψη που είναι επιστημονικά ορθή. Επειδή η Ισλανδία βρίσκεται ακριβώς πάνω από τη μεσοωκεάνια ράχη του Ατλαντικού Ωκεανού και, συγκεκριμένα, πάνω από μία θερμή κηλίδα («hot spot»), που προκαλεί την τήξη των πετρωμάτων του γήι νου φλοιού. Φαίνεται ότι μία γιγαντιαία δύναμη απομακρύνει τις δύο τεκτονικές πλάκες της Βόρειας Αμερικής και της Ευρασιατικής, επιτρέποντας στο μάγμα να εκτοξεύεται σε μεγάλο ύψος. Κατά την επίσκεψή μου σε ηφαιστειογενείς περιοχές της χώρας αυτής, είδα από κοντά την επίδραση της ηφαιστειακής δραστηριότητας στο περιβάλλον, κυρίως στο λιώσιμο των πάγων, καθώς οι εκρήξεις έγιναν κάτω από αιώνιους παγετώνες, πάχους περίπου 200 μέτρων».
Η γη «βρυχάται» και το τι ακριβώς θα συμβεί στο μέλλον είναι δύσκολο να απαντηθεί με ακρίβεια.
«Αυτό που ίσως μπορεί να ειπωθεί είναι ότι στο απώτερο μέλλον ζώντες οργανισμοί περισσότερο εξελιγμένοι από το ανθρώπινο είδος θα είναι παρόντες στο σχηματισμό των νέων ωκεανών και των μεγα-οροσειρών που θα δημιουργηθούν από το συνεχή διαμελισμό και την επανενοποίηση των ηπείρων».
Αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία. 
(Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό "Επίκαιρα" στις 9/6/11)
 
ONLINE-PRESS © 2013. All Rights Reserved. Powered by Blogger
Top